Er wordt al veel aan de weg gewerkt, maar de komende jaren zullen die wegwerkzaamheden – inclusief bijbehorende vertragingen – alleen maar toenemen. Om de hinder voor reizigers te beperken, hanteert Rijkswaterstaat al enige jaren de Hinderaanpak. Dat is een prima vertrekpunt, maar het blijft ook zaak om ‘al doende’ te blijven leren.
In Nederland ligt voor circa 347 miljard euro aan infrastructuur. Veel daarvan is in de decennia direct na de Tweede Wereldoorlog gebouwd en is dus al aardig op leeftijd. Daar komt bij dat de ‘geplande’ levensduur van zestig tot tachtig jaar onder druk is komen te staan, omdat de infrastructuur vooral de laatste jaren veel zwaarder belast is dan oorspronkelijk voorzien. Veel wegen, bruggen, viaducten en tunnels zijn daarom aan vervanging en renovatie toe. Deze klus is ook niet zomaar in een paar jaar te klaren. Een voorzichtige prognose is dat Nederland de komende 75 jaar 260 miljard euro zal moeten uitgeven om de infrastructuur te vernieuwen en op orde te houden. Dat staat voor zo’n 75% van de totale waarde van de Nederlandse infrastructuur!
Duidelijk is dat de omvang van de vervangings- en renovatieopgave enorm is. Financieel zal het puzzelen worden om alles rond te krijgen, maar ook verkeerstechnisch staan we voor grote uitdagingen. De komende decennia zal er veel en ook gelijktijdig gewerkt moeten worden aan de vervangings- en renovatieopgave – en aan regulier onderhoud. Gelijktijdig werken kan op zichzelf al zorgen voor stapeleffecten. Maar extra lastig is dat er door beperkte capaciteit van materieel en personeel in de markt steeds vaker gekozen wordt voor kortere en dus meer ingrijpende afsluitingen.
Reden genoeg om stil te staan bij hoe we de hinder voor de reiziger zoveel mogelijk kunnen beperken. Dit vraagt om een uitgebreid pakket aan mitigerende maatregelen en duidelijke methodes om deze bij projecten in te zetten.
Hinderaanpak
Rijkswaterstaat heeft hiervoor de werkwijze Hinderaanpak. Deze werkwijze bestaat uit drie pijlers: slim plannen, slim bouwen, en slim reizen – zie onderstaande tabel. Ook stelt de Hinderaanpak concrete doelen voor de hinderbeperking op het hoofdwegennet:
- De hinder door werkzaamheden op het hoofdwegennet, gemeten in vertraging, mag per jaar niet meer dan 10% van de totale vertraging op het hoofdwegennet bedragen.
- Het streven is de extra reistijd door werkzaamheden nooit meer dan 60 minuten te laten bedragen.
- Het streven is dat ten minste 75% van de reizigers tevreden is met de hinderbeperking bij werkzaamheden.
Naast deze doelen is er de harde randvoorwaarde dat de veiligheid van weggebruikers, wegwerkers en andere belanghebbenden nooit in het geding mag komen.
| PIJLER | KENMERKEN |
|---|---|
| Slim Plannen | Vroegtijdig plannen, efficiënt combineren en afstemmen van werkzaamheden, samenwerking bevorderen binnen en tussen nationale, regionale en lokale infrabeheerders. |
| Slim Bouwen | Veiligheid staat op één. Bij voorkeur bouwen buiten het verkeer (complete afsluiting) of tijdens verkeersluwe uren, slim combineren van werkzaamheden op hetzelfde traject, hinder meewegen tijdens de keuze voor uitvoeringswijze en tijdens de levensduur van het object. Liever ‘kort en hevig’ (qua hinder), dan langdurige, gefaseerde afsluiting. |
| Slim Reizen | Maatregelen voor verkeers- en mobiliteitsmanagement en communicatie nemen op basis van integrale afweging: bereikbaarheid, verkeershinder, hinderbeleving, veiligheid, duurzaamheid, structurele effecten en kosten. Waar mogelijk samenwerken met regionale samenwerkingsverbanden voor een regionale, projectoverstijgende aanpak en een verbinding van maatregelen met meerjarige mobiliteitsprogramma’s. |
Tabel 1: Pijlers van de Hinderaanpak.
De Hinderaanpak van Rijkswaterstaat bestaat al sinds 2021. In 2024 heeft de aanpak echter een belangrijke update gekregen. Er is bijvoorbeeld meer aandacht gekomen voor monitoring en evaluatie van de genomen maatregelen bij werkzaamheden.
Leren van projecten
Want dat er zo lang en zo intensief aan het wegennet gewerkt wordt, biedt ook ongekende kansen om te leren. Het zal immers geregeld gebeuren dat er projecten worden uitgevoerd die goed te vergelijken zijn met projecten kort daarvoor.
Lessen uit afgeronde projecten kunnen de uitvoering van werkzaamheden betreffen, zoals uitvoeringstechnieken voor specifieke brugtypes. Maar we kunnen ook veel leren van de genomen maatregelen voor hinderbeperking. Wanneer we deze zaken nú goed monitoren en evalueren, kunnen we de werken zelf en de hinderbeperkende maatregelen eromheen verfijnen, en zo de geleerde lessen nog jarenlang toepassen in toekomstige projecten.
De Hinderaanpak speelt hierop in door voor te schrijven dat er tijdens de werkzaamheden moet worden gemonitord en dat er ook wordt geëvalueerd: direct na afloop van de werkzaamheden en waar mogelijk ook een jaar na de werkzaamheden. Door de monitoring van het verkeer en de maatregelen tijdens de werkzaamheden kan er indien nodig tussentijds worden bijgestuurd. Met de evaluatie direct na het project kan worden geleerd van de (kosten)effectiviteit van de genomen maatregelen en de mate waarin de projectdoelstellingen gehaald zijn. Deze lessen zijn waardevol voor toekomstige projecten binnen de vervangings- en renovatieopgave.
De ervaringen uit deze opgave zijn echter ook relevant buiten de context van wegwerkzaamheden. Lessen uit de Hinderaanpak kunnen bijvoorbeeld net zo nuttig zijn bij de organisatie van evenementen. Ook kunnen we de projectevaluaties gebruiken om beter te begrijpen hoe we het reisgedrag van mensen veranderen. De evaluatie een jaar na afloop van het project speelt hierop in: daarmee kunnen we vaststellen of de maatregelen geleid hebben tot structurele veranderingen in het gedrag van mensen. Deze inzichten kunnen we vervolgens toepassen op (langetermijn-) beleidsmaatregelen op het gebied veiligheid, bereikbaarheid en duurzaamheid. Des te meer reden om de hinderaanpak in de vervangings- en renovatieopgave goed te evalueren!
____
De auteurs
Ruben Verbeeke MSc. en Ernst Jan van Ark Msc. zijn respectievelijk consultant Duurzame stedelijke mobiliteit en Veiligheid en mobiliteitswetenschapper bij TNO.
Dit is een artikel uit Verkeer in Nederland 2025 van TrafficQuest. Abonnees van NM Magazine hebben deze publicatie als bijlage bij het tijdschrift ontvangen. De publicatie is ook te downloaden op de site van TrafficQuest en via deze site.
Geleerde lessen in de praktijk
Projecten evalueren en de geleerde lessen toepassen gebeurt al in de praktijk. In het onderstaande volgen enkele recente voorbeelden.
Groot onderhoud A12 knooppunt Lunetten-Veenendaal
Maatregelen
Dit groot onderhoud bestond uit twee negendaagse afsluitingen van de A12 richting Utrecht tussen knooppunt Maanderbroek en knooppunt Lunetten. Voor beide afsluitingen is een uitgebreide communicatiecampagne opgezet. Ook zijn er mobiliteitsmanagementmaatregelen genomen. Zo mochten reizigers gratis gebruikmaken van e-bikes en een fiets-APK. Ze konden met aangepast reisgedrag punten sparen voor tegoedbonnen of een kop koffie bij lokale ondernemers. Er zijn ook gratis NS-abonnementen verstrekt.Lessen uit dit project
- De afsluiting zelf was goed bekend bij ondervraagde reizigers. De slim-reizenmaatregelen, zoals het gratis uitproberen van een e-bike, waren minder bekend. Voor de tweede afsluiting is de communicatie hierop aangepast. Ook zijn de locaties van de e-bike-uitgiftepunten geoptimaliseerd.
- Tijdens de eerste afsluiting ontstond veel sluipverkeer door Leusden en Achterveld. Om dit bij de tweede afsluiting te beperken, zijn in overleg met de gemeente Leusden tijdelijke afsluitingen van enkele lokale wegen ingesteld.
Lessen uit andere projecten
- Tijdens de werkzaamheden aan de A2 waren rond Nieuwegein fikse verkeersproblemen ontstaan. Om die te voorkomen bij het onderhoud aan de A12, werd besloten om in de planningsfase extra modelstudies te doen. Op basis hiervan is de fasering van de werkzaamheden aangepast.
- Het was voor Rijkswaterstaat vaak lastig om afspraken te maken met NS over bijvoorbeeld kortingsabonnementen tijdens werkzaamheden. Dat kwam vooral door de onbekendheid met elkaars organisaties (‘bij wie kan ik terecht, wat is mogelijk?’). De samenwerking tussen Rijkswaterstaat en de NS is daarom versterkt en mede op basis van de lessen van project A7 Neckerstraat meer gestandaardiseerd. Bij de werkzaamheden aan de A12 kon Rijkswaterstaat daarom makkelijker NS-abonnementen inkopen en aan reizigers aanbieden.
Renovatie Heinenoordtunnel (A29)
Maatregelen
Bij de renovatie van de Heinenoordtunnel zijn de principes uit de werkwijzer Hinderaanpak toegepast. Hier zijn onder andere aanpassingen gedaan aan alternatieve wegen, is tol afgekocht voor de alternatieve route door de Kiltunnel en zijn e-bikes en gratis fietsponten ingezet.Lessen uit dit project
- De evaluatie van dit project leverde relevante inzichten op over de effectiviteit van maatregelen. Zo bleken maatregelen die minder of anders reizen aanmoedigden, een groter hinderbeperkend effect te sorteren dan tijdelijke infrastructurele maatregelen.
- Een belangrijke les was dat er meer projectoverstijgend gewerkt moet worden aan hinderbeperking en stakeholdermanagement. Dit heeft inmiddels geleid tot een regionale samenwerking tussen Rijkswaterstaat en Zuid-Holland Bereikbaar: voor de renovatie van zeven andere tunnels in Zuid-Holland werken zij samen aan een projectoverstijgend pakket aan hinderbeperkende maatregelen.
Groot onderhoud A73: Tunnel Swalmen en Roertunnel
Maatregelen
Zowel in 2023 als in 2024 zijn in de zomer verschillende rijbanen van de tunnels zes weken lang gesloten. In samenwerking met Midden Limburg Bereikbaar zijn onder andere e-bikes beschikbaar gesteld. Ook is in een app voorzien die reizigers beloonde als ze alternatieve reisopties kozen.Lessen uit dit project
- Evaluatie van de afsluitingen in 2023 leidde tot een verbeterde aanpak in 2024. Het aantal e-bikes werd vergroot en maatregelen werden beter aan elkaar verbonden.
Zo werden in de werkgeversaanpak ook e-bikes beschikbaar gesteld en werden gebruikers van een gratis e-bike aangespoord om de beloningsapp te gebruiken.
